Căng thẳng địa chính trị leo thang, đặc biệt tại khu vực Trung Đông đang tạo ra những "cú sốc" dây chuyền về chi phí năng lượng và gián đoạn logistics toàn cầu. Trong bối cảnh đó, thay vì thụ động chờ đợi, cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam đang nhanh chóng thiết lập các kịch bản ứng phó, tái cấu trúc chuỗi cung ứng và coi rủi ro là một biến số bắt buộc trong chiến lược phát triển dài hạn.
Cước phí vận tải biển trong nửa đầu tháng 3/2025 đã tăng vọt 20 - 35%
Đó là bức tranh toàn cảnh được các chuyên gia, nhà quản lý và đại diện hiệp hội ngành hàng phác họa tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 lần thứ I với chủ đề: "Doanh nghiệp trước cú sốc địa chính trị toàn cầu: Ứng phó thế nào?" do báo Người lao động tổ chức ngày 26/3.
Nhận diện "cú sốc" chi phí lan truyền
Từ cuối tháng 2/2026 đến nay, những bất ổn tại khu vực Trung Đông đã tác động trực diện đến thị trường hàng hóa thế giới. Ông Nguyễn Thành Nam, Phó Cục trưởng Cục quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) chỉ rõ các tuyến vận tải đi qua eo biển Hormuz bị ảnh hưởng nghiêm trọng đã làm gián đoạn lưu thông hàng hóa trên diện rộng.
Hệ quả nhãn tiền là cước phí vận tải biển trong nửa đầu tháng 3/2025 đã tăng vọt 20 - 35%. Tình trạng thiếu container rỗng, thời gian vận chuyển kéo dài do tàu phải đi đường vòng, cộng hưởng với phí bảo hiểm tăng mạnh đã đánh trực tiếp vào giá thành nguyên vật liệu nhập khẩu. Ở trong nước, cước phí vận chuyển nội địa cũng đã tăng 15 - 20% theo đà tăng của giá xăng dầu.
Khẳng định các ngành hàng sản xuất chưa thiếu việc, ông Phùng Quốc Mẫn, Chủ tịch Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TPHCM (HAWA) cho biết: "Ngành gỗ không rơi vào tình trạng khủng hoảng đơn hàng, thậm chí đơn hàng vẫn tăng trưởng nhẹ. Tuy nhiên, doanh nghiệp đang phải đối mặt với một “cú sốc” về chi phí khi giá logistics và các nguyên phụ liệu như sơn, keo, bao bì tăng đột biến”.
Sự lan tỏa của "cú sốc" chi phí này đang tạo ra rủi ro lạm phát, gây áp lực lớn lên mặt bằng giá cả trong nước và đe dọa làm xói mòn sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên trường quốc tế.
"Kháng thể" từ sự linh hoạt của doanh nghiệp
Đứng trước cơn bão chi phí, các doanh nghiệp buộc phải kích hoạt chế độ thích ứng linh hoạt. Bà Lâm Thúy Ái, Phó Chủ tịch Hội Doanh nhân Sài Gòn chia sẻ, khi các nhà cung ứng đồng loạt tăng giá vận chuyển mà giá bán sản phẩm đầu ra chưa thể điều chỉnh, doanh nghiệp buộc phải chuyển từ cơ chế giá cố định sang giá linh hoạt theo từng đơn hàng.
"Chúng tôi xây dựng các kịch bản ứng phó theo từng mốc thời gian: Khủng hoảng kéo dài 3 - 6 tháng hay kéo dài đến hết năm 2026 - 2027 để có đối sách tương ứng. Đồng thời, doanh nghiệp chủ động chia nhỏ đơn hàng, mở rộng mua hàng từ nhiều khu vực, không phân biệt đơn hàng lớn hay nhỏ, sẵn sàng cung cấp trên phạm vi toàn quốc để duy trì dòng tiền", bà Ái cho hay.
Các chuyên gia, doanh nghiệp tham gia thảo luận tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 lần thứ I với chủ đề: "Doanh nghiệp trước cú sốc địa chính trị toàn cầu: Ứng phó thế nào?"
Trong khi đó, để hóa giải bài toán logistics, các doanh nghiệp ngành gỗ đã tìm ra cách tối ưu hóa không gian container. Theo ông Phùng Quốc Mẫn, việc thay đổi thiết kế từ hàng lắp cố định sang hàng tháo rời có thể giúp nâng giá trị hàng hóa trong mỗi container từ mức 25.000 USD lên tới 40.000 USD, qua đó triệt tiêu đáng kể áp lực từ cước vận tải biển.
Đưa ra quan điểm chia sẻ rủi ro, bà Trần Thụy Quế Phương, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết các doanh nghiệp thủy sản đang chủ động đàm phán với khách hàng để cùng gánh vác chi phí phát sinh, đồng thời đa dạng hóa thị trường , phân tán rủi ro nhằm giảm thiểu tác động.
Tái cấu trúc chuỗi cung ứng từ "mở" sang "tự chủ"
Nhìn nhận vấn đề ở góc độ vĩ mô hơn, ông Phạm Văn Xô, Chủ tịch Hiệp hội Xuất nhập khẩu TPHCM khẳng định nền kinh tế toàn cầu đang khép kín hơn với các rào cản kỹ thuật khắt khe. Biến động địa chính trị nay đã là "trạng thái bình thường mới”.
Để tồn tại, ông Xô khuyến nghị doanh nghiệp cần đầu tư mạnh vào công nghệ AI để quản trị tồn kho, điều này có thể giúp giảm từ 20 - 30% chi phí logistics. Đặc biệt, phải gia tăng tỷ lệ nội địa hóa (hiện mới đạt 40 - 50%) và ưu tiên các "thị trường gần" để giảm thiểu rủi ro đứt gãy logistics. Đồng thời, việc tuân thủ các tiêu chuẩn ESG (môi trường, xã hội và quản trị), hướng tới Net Zero là "tấm vé thông hành" bắt buộc để vượt qua các rào cản thương mại mới.
Về phía cơ quan quản lý, ông Nguyễn Thành Nam cho biết Bộ Công Thương đang bám sát diễn biến thị trường, sử dụng linh hoạt Quỹ bình ổn giá xăng dầu, đồng thời kết nối các doanh nghiệp bán lẻ để giãn thời gian tăng giá, kích cầu tiêu dùng nội địa. Đáng chú ý, để giải quyết nghịch lý "được mùa rớt giá" cho các mặt hàng nông sản tỷ đô của Việt Nam, việc sớm hình thành sàn giao dịch hàng hóa phái sinh đang được xem là giải pháp chiến lược dài hạn nhằm nâng cao năng lực định giá.
Doanh nghiệp đang phải đối mặt với một “cú sốc” về chi phí khi giá logistics và các nguyên phụ liệu tăng đột biến
Đồng hành cùng doanh nghiệp, đại diện các hiệp hội cũng kiến nghị Ngân hàng Nhà nước và các tổ chức tín dụng cần có cơ chế hạ nhiệt mặt bằng lãi suất cho vay, hỗ trợ các nhà sản xuất trong giai đoạn khó khăn này.
Tại diễn đàn, nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, nguyên Đại sứ Việt Nam tại Mỹ Phạm Quang Vinh nhấn mạnh: "Các yếu tố bất định và nguy cơ đứt gãy không thể tiếp tục được xem là biến số bên ngoài, mà cần phải được đưa vào như một phần cấu thành của chiến lược phát triển. Trong giai đoạn hậu biến động, lợi thế cạnh tranh sẽ không chỉ nằm ở tốc độ phản ứng, mà nằm ở khả năng xây dựng một mô hình phát triển ổn định, xanh và bền vững".