Ngày 12/11, tiếp tục chương trình kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, Quốc hội tiến hành chất vấn và trả lời chất vấn đối với nhóm vấn đề thuộc lĩnh vực tài chính.
Tại phiên chất vấn và trả lời chất vấn, Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Văn Thắng đã tham gia giải trình, làm rõ một số vấn đề đại biểu Quốc hội quan tâm liên quan đến huy động nguồn lực xã hội thông qua phương thức đối tác công tư (PPP), sử dụng nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) và đẩy mạnh giải ngân vốn đầu tư công.
Hoàn thiện quy định pháp luật về PPP
Liên quan đến việc huy động nguồn lực xã hội thông qua phương thức đối tác công tư (PPP), thay mặt Chính phủ, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng khẳng định, việc kêu gọi, huy động doanh nghiệp tham gia đầu tư các dự án kết cấu hạ tầng, đặc biệt là hạ tầng giao thông có ý nghĩa hết sức quan trọng.
Tuyến đường bộ cao tốc Cà Mau - Đất Mũi
Theo Phó Thủ tướng, đây là phương thức đã được nhiều quốc gia phát triển trên thế giới, trong đó có các nước châu Âu và Mỹ, triển khai hiệu quả trong nhiều năm qua nhằm huy động nguồn lực từ khu vực doanh nghiệp cho phát triển kết cấu hạ tầng, nhất là hệ thống giao thông. Thông thường, các dự án được triển khai theo hai hình thức.
Thứ nhất, doanh nghiệp trực tiếp tham gia đầu tư xây dựng ngay từ đầu, sau đó tổ chức thu phí để hoàn vốn và hưởng một khoản lợi nhuận nhất định. Thứ hai, Nhà nước thực hiện đầu tư xây dựng công trình, sau đó chuyển giao cho doanh nghiệp khai thác, thu phí.
Đối với Việt Nam, Phó Thủ tướng cho biết, cả hai hình thức này đều đã được triển khai. Đặc biệt, từ năm 2020, Việt Nam đã ban hành Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư, với nhiều chính sách khuyến khích doanh nghiệp tham gia đầu tư các dự án hạ tầng.
Hiện nay, hình thức chủ yếu được áp dụng là giao doanh nghiệp đầu tư xây dựng công trình, sau đó khai thác, thu phí hoàn vốn. Thời gian khai thác, thu phí thông thường khoảng trên dưới 20 năm.
Lý giải về thời gian thu phí này, Phó Thủ tướng cho hay đây là khoảng thời gian phù hợp với khả năng tài chính của doanh nghiệp. Bởi các doanh nghiệp tham gia dự án PPP đều phải huy động vốn vay ngân hàng, trong khi thời hạn cho vay của ngân hàng thường chỉ khoảng 10 - 12 năm. Do đó, doanh nghiệp phải bố trí thêm nguồn vốn của mình để thực hiện dự án. Trong quá trình khai thác, thu phí, Nhà nước có các cơ chế bảo đảm quyền lợi và chia sẻ rủi ro với nhà đầu tư.
Theo Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng, pháp luật về PPP hiện nay cho phép Nhà nước tham gia hỗ trợ vốn đầu tư dự án với mức phổ biến khoảng 50% tổng mức đầu tư, trong những trường hợp đặc biệt, mức tham gia của Nhà nước có thể lên tới 70%.
Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Văn Thắng tham gia trả lời chất vấn, giải trình về những vấn đề có liên quan
Phó Thủ tướng phân tích, trước đây, khi doanh nghiệp phải tự bỏ toàn bộ vốn đầu tư, nhiều dự án rất khó bảo đảm hiệu quả tài chính nếu tính đúng, tính đủ các chi phí. Đây cũng là nguyên nhân khiến không ít dự án gặp khó khăn, vướng mắc mà các cơ quan chức năng đang phải tập trung xử lý.
Để khắc phục tình trạng này, Chính phủ đã trình Quốc hội hoàn thiện quy định pháp luật về PPP, trong đó có cơ chế Nhà nước tham gia hỗ trợ vốn đầu tư, căn cứ vào vị trí, tính chất và hiệu quả của từng dự án để quyết định mức hỗ trợ phù hợp, từ 50% đến 70%.
Đánh giá về hiệu quả của cơ chế, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng cho rằng với việc Nhà nước tham gia chia sẻ nguồn vốn đầu tư, hầu hết các dự án mới được đánh giá đều có hiệu quả tốt hơn, tạo điều kiện thuận lợi để thu hút doanh nghiệp tham gia phát triển kết cấu hạ tầng.
Đối với hình thức hợp đồng kinh doanh - quản lý (O&M), Phó Thủ tướng cho biết, Bộ Xây dựng đang phối hợp với Bộ Tài chính triển khai các công việc liên quan. Dự kiến thời gian tới sẽ thí điểm đấu giá, đấu thầu quyền thu phí đối với một số dự án, đặc biệt là một số đoạn tuyến thuộc đường cao tốc Bắc - Nam.
Phó Thủ tướng nhận định hình thức này sẽ tạo sức hấp dẫn đối với các doanh nghiệp bởi nhà đầu tư không phải đối mặt với những rủi ro trong quá trình chuẩn bị và xây dựng dự án như giải phóng mặt bằng, tổ chức thi công hay biến động giá nguyên vật liệu. “Tôi tin rằng hình thức này doanh nghiệp cũng rất hào hứng”, Phó Thủ tướng nhấn mạnh.
Đề cập đến cơ chế chia sẻ rủi ro trong quá trình vận hành dự án PPP, Phó Thủ tướng cho biết, pháp luật đã có các quy định về việc Nhà nước xem xét hỗ trợ khi doanh thu thực tế thấp hơn mức dự kiến. Trong trường hợp doanh thu giảm xuống dưới ngưỡng nhất định, từ 75% đến 90% theo nội dung được đề cập tại phiên chất vấn, Nhà nước có thể xem xét hỗ trợ từ ngân sách. Đối với những trường hợp đặc biệt, Nhà nước có thể xem xét mua lại dự án.
Theo Phó Thủ tướng, các cơ chế này đã được quy định trong pháp luật về PPP, góp phần bảo đảm quyền lợi của nhà đầu tư, chia sẻ rủi ro và tạo môi trường thuận lợi hơn để huy động nguồn lực xã hội tham gia đầu tư phát triển hạ tầng.
Tập trung nguồn vốn vay ODA cho một số dự án lớn
Về huy động và sử dụng nguồn vốn ODA, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng cho biết Việt Nam hiện đã bước qua giai đoạn được hưởng các khoản vay ODA ưu đãi cao, trong khi nhu cầu vốn phục vụ phát triển kinh tế - xã hội vẫn rất lớn. Do không còn được tiếp cận các nguồn vốn vay giá rẻ như trước, việc tiếp tục huy động nguồn vốn ODA cần được tính toán kỹ lưỡng hơn, nhất là về chi phí vay, điều kiện vay và hiệu quả sử dụng vốn.
Theo Phó Thủ tướng, dư địa huy động vốn của Việt Nam hiện nay vẫn còn rất lớn. Các chỉ tiêu về nợ công, vay nước ngoài và vay của Chính phủ đều đang ở mức thấp so với các giới hạn được Quốc hội cho phép. Do đó, việc tiếp tục huy động nguồn vốn ODA cùng với các nguồn lực khác để đáp ứng nhu cầu đầu tư, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội là hết sức cần thiết.
Tuy nhiên, Phó Thủ tướng đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu phải đánh giá đầy đủ hiệu quả của từng khoản vay, từng dự án sử dụng vốn ODA. Các cơ quan chức năng phải tính toán đầy đủ chi phí, rà soát kỹ các điều kiện ràng buộc liên quan đến thi công, lựa chọn nhà thầu và những yêu cầu khác của bên cho vay, nhằm bảo đảm các khoản vay được sử dụng hiệu quả, an toàn.
Phó Thủ tướng cho biết, Chính phủ đã có chỉ đạo về việc đánh giá hiệu quả kinh tế của các dự án sử dụng vốn vay nước ngoài. Việc lựa chọn dự án phải căn cứ vào hiệu quả kinh tế - xã hội, đồng thời xem xét cả hiệu quả về chính trị. Đặc biệt, thay vì phân bổ vốn cho nhiều dự án như trước đây, Chính phủ chủ trương tập trung nguồn vốn vay ODA cho một số dự án lớn, có khả năng tạo ra hiệu quả rõ rệt, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước. “Chúng ta chỉ tập trung vào một số dự án lớn, chứ không dàn trải như trước đây”, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng nhấn mạnh.
Theo Phó Thủ tướng, việc thay đổi cách tiếp cận trong huy động và sử dụng vốn ODA là cần thiết trong bối cảnh Việt Nam không còn được hưởng nhiều điều kiện vay ưu đãi như trước, qua đó bảo đảm an toàn tài chính quốc gia và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn vay.
Liên quan đến giải ngân vốn đầu tư công, vấn đề được nhiều đại biểu Quốc hội quan tâm tại phiên chất vấn, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng cho hay Chính phủ đang tập trung chỉ đạo quyết liệt nhằm hoàn thành mục tiêu giải ngân 100% kế hoạch vốn đầu tư công năm 2026. Việc hoàn thành mục tiêu này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế, dự kiến đóng góp thêm 1,7% vào tăng trưởng, qua đó tạo động lực để phấn đấu hoàn thành mục tiêu tăng trưởng kinh tế 10% trong năm 2026. Đây là một yếu tố rất quan trọng để chúng ta có thể phấn đấu hoàn thành mục tiêu tăng trưởng kinh tế 10% trong năm 2026.
Thông tin về kết quả thực hiện, Phó Thủ tướng cho biết, trong 10 tháng năm 2026, tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công đã đạt 74%. Đánh giá về kết quả này, Phó Thủ tướng cho rằng, đây là mức giải ngân rất tích cực, đặc biệt trong bối cảnh năm 2026 là năm đầu tiên của nhiệm kỳ. So với kết quả thực hiện trong những năm đầu nhiệm kỳ trước đây, tỷ lệ giải ngân đạt được trong 10 tháng là rất tốt. Tuy nhiên, Phó Thủ tướng cũng làm rõ một vấn đề được các đại biểu Quốc hội quan tâm, đó là tỷ lệ tạm ứng vốn cho các nhà thầu trong quá trình triển khai dự án.
Theo Phó Thủ tướng, việc tạm ứng vốn là hoạt động bình thường, xuất phát từ yêu cầu thực tế trong quá trình triển khai các dự án đầu tư công, nhất là đối với các dự án quy mô lớn. Cụ thể, sau khi ký kết hợp đồng, chủ đầu tư thực hiện tạm ứng khoảng 30% giá trị hợp đồng cho nhà thầu để mua sắm nguyên vật liệu, chuẩn bị máy móc, thiết bị và các điều kiện cần thiết phục vụ thi công. Đây là cơ chế cần thiết để nhà thầu có nguồn lực triển khai dự án ngay từ giai đoạn đầu, nhất là trong năm đầu tiên của nhiệm kỳ, khi nhiều dự án mới được khởi động.
Phó Thủ tướng khẳng định việc tạm ứng vốn theo quy định là hoàn toàn bình thường, không có gì bất thường. Bên cạnh đó, vẫn còn một số rất ít khoản tồn đọng từ trước cần tiếp tục xử lý. Dù vậy, Chính phủ đã có chỉ đạo quyết liệt nhằm bảo đảm tiến độ giải ngân đi đôi với hiệu quả thực chất, không chỉ dừng lại ở việc hoàn thành các chỉ tiêu về tỷ lệ giải ngân. Yêu cầu đặt ra là nguồn vốn đầu tư công phải thực sự được đưa vào nền kinh tế, phục vụ triển khai các công trình, dự án, tạo ra sản phẩm và giá trị thực tế, qua đó đóng góp trực tiếp vào tăng trưởng kinh tế trong năm 2026.
Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng nhấn mạnh Chính phủ sẽ tiếp tục chỉ đạo quyết liệt việc giải ngân vốn đầu tư công, bảo đảm giải ngân thực chất, phát huy hiệu quả nguồn lực đầu tư và đóng góp vào thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế của đất nước trong năm 2026.