Theo Liên Hợp Quốc, ô nhiễm không khí trong năm 2025 góp phần gây ra khoảng 6,4 triệu ca tử vong sớm, khoảng 5,5 triệu ca hen suyễn mới ở trẻ em và hàng triệu trường hợp mắc các bệnh như tiểu đường, sa sút trí tuệ và tim mạch. Gánh nặng này đặc biệt lớn đối với những nhóm dân cư dễ bị tổn thương.
Các chất ô nhiễm phổ biến gồm bụi mịn PM2.5, PM10, ozone tầng đối lưu, nitrogen dioxide (NO₂), sulfur dioxide (SO₂) và carbon monoxide (CO). Trong đó, PM2.5 có đường kính không quá 2,5 micromet, nhỏ hơn khoảng 30 lần so với chiều rộng một sợi tóc người, có thể xâm nhập sâu vào phổi và đi vào máu.
Nguồn phát thải cũng rất đa dạng, từ các nhà máy, phương tiện giao thông, hoạt động đốt nhiên liệu hóa thạch, đốt sinh khối, đốt rác ngoài trời đến các nguồn trong hộ gia đình như bếp sử dụng than hoặc nhiên liệu rắn.
Quy hoạch giao thông hợp lý, phát triển giao thông công cộng, khuyến khích phương tiện phát thải thấp và kiểm soát các nguồn phát thải công nghiệp là những giải pháp quan trọng giúp cải thiện chất lượng không khí
Một số chất gây ô nhiễm không khí đồng thời góp phần làm trái đất nóng lên. Methane, carbon đen, ozone tầng đối lưu và hydrofluorocarbon thuộc nhóm các chất ô nhiễm khí hậu tồn tại trong thời gian ngắn nhưng có tác động mạnh đến hệ thống khí hậu. Đặc biệt, carbon đen được tạo ra từ quá trình đốt cháy không hoàn toàn nhiên liệu hoặc vật chất hữu cơ. Khi lắng đọng trên băng và tuyết, carbon đen làm giảm khả năng phản xạ ánh sáng của bề mặt, hấp thụ thêm nhiệt và thúc đẩy quá trình tan băng.
Ô nhiễm không khí chính là mối đe dọa lớn nhất về môi trường đối với sức khỏe con người và cũng là một trong những nguyên nhân chính gây tử vong, bệnh tật trên toàn cầu mà có thể phòng tránh được. Cải thiện chất lượng không khí không chỉ mang lại lợi ích trực tiếp cho sức khỏe mà còn có thể tạo ra lợi ích đồng thời trong ứng phó biến đổi khí hậu. Giảm sử dụng nhiên liệu hóa thạch, thúc đẩy năng lượng sạch, giao thông ít phát thải và sản xuất công nghiệp sạch hơn có thể đồng thời giảm ô nhiễm không khí và phát thải khí nhà kính.
Để nâng cao hơn nữa nhận thức về vấn đề này, Ngày quốc tế Không khí sạch vì bầu trời xanh năm 2026 có chủ đề “Không khí sạch, lựa chọn lành mạnh: Cùng hành động vì con người và hành tinh”, nhấn mạnh vai trò của cả hành động cá nhân và giải pháp tập thể trong cải thiện chất lượng không khí.
Ở cấp độ đô thị, quy hoạch giao thông hợp lý, phát triển giao thông công cộng, khuyến khích phương tiện phát thải thấp và kiểm soát các nguồn phát thải công nghiệp là những giải pháp quan trọng giúp cải thiện chất lượng không khí. Trong lĩnh vực năng lượng, chuyển dịch sang các nguồn năng lượng sạch hơn sẽ giúp giảm đồng thời nhiều loại chất ô nhiễm.
Nông nghiệp cũng có vai trò đáng kể. Kiểm soát việc đốt phụ phẩm nông nghiệp, sử dụng phân bón hiệu quả và giảm phát thải ammonia có thể góp phần hạn chế sự hình thành bụi mịn PM2.5.
Trong mỗi gia đình, lựa chọn nhiên liệu và thiết bị nấu nướng sạch hơn, hạn chế đốt rác và giảm sử dụng các sản phẩm tạo ra hợp chất hữu cơ dễ bay hơi cũng là những hành động thiết thực.
Tuy nhiên, để tạo ra thay đổi lâu dài, các giải pháp cần vượt ra ngoài phạm vi từng cá nhân. Các quốc gia cần xây dựng và thực thi tiêu chuẩn chất lượng không khí, tăng cường hệ thống quan trắc, công khai dữ liệu và kiểm soát phát thải dựa trên cơ sở khoa học.