Ảnh minh họa
Cơ sở pháp lý
Kể từ Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, Việt Nam đã ban hành hàng loạt văn bản liên quan việc kiểm soát khí nhà kính. Chính phủ đã ban hành Nghị định 06/2022/NĐ-CP ngày 7/1/2022 quy định giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn (sửa đổi, bổ sung tại Nghị định 119/2025/NĐ-CP); Nghị định số 45/2022/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường; Danh mục lĩnh vực, cơ sở phát thải khí nhà kính phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính (2022, 2024); Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu (2022); Kế hoạch hành động giảm phát thải khí mê-tan (2022); Đề án nhiệm vụ, giải pháp triển khai kết quả Hội nghị COP26 (2022)…
Các Bộ, ngành liên quan ban hành thông tư hướng dẫn kỹ thuật các lĩnh vực về đo đạc, báo cáo, thẩm định giảm phát thải khí nhà kính và kiểm kê khí nhà kính; trong đó, đề cập rõ đối tượng, mục tiêu, lộ trình, phương thức, hệ thống quốc gia giảm phát thải khí nhà kính, kiểm kê, phân bổ hạn ngạch, đơn vị thẩm định, xử phạt...
Trên cơ sở đó, nhiều tỉnh, thành phố đã triển khai các nhiệm vụ, giải pháp ứng phó biến đổi khí hậu và giảm phát thải khí nhà kính. Một số thành phố lớn đã phát triển rộng rãi hệ thống xe buýt điện, xe đạp công cộng, ứng dụng công nghệ xanh, kinh tế tuần hoàn…
Một số ngân hàng đã triển khai các gói tín dụng xanh dành cho doanh nghiệp chuyển đổi công nghệ và giảm phát thải. Những giải pháp quyết liệt và hành động cụ thể đã mở ra cơ hội hợp tác quốc tế và chuẩn bị nền tảng cho nước ta mở ra thị trường carbon và tham gia thị trường carbon thế giới…
Mặc dù kết quả đạt được rất tích cực song quá trình thực hiện gặp một số vướng mắc cần được điều chỉnh. Trong bối cảnh thế giới có những thay đổi mạnh mẽ về khoa học, công nghệ và biến đổi khí hậu ngày càng khó lường, một số quy định không còn phù hợp.
Theo Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), quy định về kiểm kê khí nhà kính 2 năm/lần gây khó khăn cho việc theo dõi, đánh giá và hoạch định chính sách.
Trong khi đó, báo cáo kết quả kiểm kê chưa được thực hiện trực tuyến nên chưa bảo đảm tính chính xác và minh bạch; quy định kỹ thuật về kiểm kê, đo đạc, thẩm định, báo cáo chưa được chi tiết đối với các lĩnh vực cụ thể; chưa có tiêu chí về phân bổ hạn ngạch khí nhà kính cũng như quy định rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý cấp Bộ và địa phương trong lĩnh vực được phân công.
Những điểm nghẽn cần tháo gỡ
Nội dung giảm nhẹ phát thải khí nhà kính chỉ là một trong những hoạt động của quản lý phát thải khí nhà kính. Để đáp ứng yêu cầu quản lý phát thải khí nhà kính hiện nay và thực hiện phân cấp, phân quyền, chuyển đổi số… cần thiết phải sửa đổi, bổ sung một số quy định như: nội dung quản lý phát thải; kỳ kiểm kê 1 năm/lần; trách nhiệm từng cấp trong phân bổ hạn ngạch, kiểm kê, thẩm định, theo dõi, xử phạt… đối với hoạt động phát thải và các hoạt động hình thành thị trường carbon.
Những bổ sung, sửa đổi nhằm bảo đảm tính liên tục, chính xác của số liệu, giúp cơ quan quản lý theo dõi, đánh giá việc thực hiện các cam kết giảm phát thải khí nhà kính, theo dõi, đánh giá việc phân việc phát thải theo hạn ngạch được phân bổ hàng năm; cung cấp nền tảng dữ liệu để vận hành thị trường carbon và thực hiện cam kết quốc tế; tổ chức, theo dõi, đánh giá việc thực hiện mục tiêu đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC).
Quan trọng hơn, việc phân bổ hạn ngạch phát thải cần phải được quy trách nhiệm và giao về từng Bộ, ngành quản lý vì cơ quan quản lý trực tiếp là nơi nắm rõ nhất về công nghệ, năng lực và hiện trạng phát thải của mỗi đơn vị trực thuộc.
Việc quy định tiêu chí xác định các cơ sở được phân bổ hạn ngạch như hiện nay là phân cho tất cả các cơ sở phải kiểm kê khí nhà kính nhưng kinh nghiệm từ nhiều quốc gia trên thế giới cho thấy cách làm này chưa phù hợp.
Trong giai đoạn đầu của thị trường carbon bắt buộc, chỉ nên phân bổ hạn ngạch cho các cơ sở phát thải khí nhà kính lớn, có đầy đủ dữ liệu để giám sát. Điều này vừa giúp kiểm soát tốt số lượng phát thải vừa tạo sự công bằng, minh bạch trong phân bổ hạn ngạch.
Việc xây dựng, quản lý và vận hành hệ thống quản lý phát thải khí nhà kính quốc gia trực tuyến cũng cần được cải thiện. Trong thời đại khoa học công nghệ phát triển vượt bậc như hiện nay, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý phát thải khí nhà kính nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả, minh bạch đồng thời tiết kiệm chi phí và thời gian trong thực hiện thẩm định giảm phát thải khí nhà kính cho tất cả các đơn vị liên quan, từ các Bộ quản lý lĩnh vực đến cấp địa phương và doanh nghiệp sản xuất. Hình thành hệ thống quản lý phát thải trực tuyến cũng góp phần giúp dữ liệu về phát thải khí nhà kính được lưu trữ tập trung, dễ dàng truy xuất và kiểm tra.
Kiểm soát phát thải khí nhà kính là một trong các yếu tố quan trọng để đạt mục tiêu Net Zero. Tuy nhiên, để việc phân bổ hạn ngạch phù hợp, đúng đối tượng và ít ảnh hưởng nhất tới doanh nghiệp, cần sớm hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật cũng như đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng khoa học - công nghệ cho lĩnh vực này.